Plantentuin Meise scant meer dan 1 miljoen planten in

De digitalisatiestraat in de Plantentuin Meise
Sofie De Smedt legt de eerste collectiestukken op de band (Foto: Plantentuin Meise)

In de archieven van de Vlaamse overheid vind je de gekste dingen. Niet alleen vergeeld papier, maar ook gedroogde planten, kunst en archeologische ontdekkingen. 13 dook onder in wondere wereld van die depots en archieven en stond versteld over wat wij allemaal bewaren. Deel 1: het herbarium van de Plantentuin Meise.

 

ann_bogaerts_en_collega_kathy_peeters.jpg

Kathy Peeters en Ann Bogaerts tonen een collectiestuk uit het herbarium (Foto: Lieven Van Assche)

 

Als onderzoekers uit pakweg Brazilië of Congo meer willen weten over een plantensoort in hun land, is de kans groot dat zij aankloppen bij de collega’s van de Plantentuin Meise. Hun herbarium behoort tot de wereldtop. Het bevat de referentiecollecties voor België, Latijns-Amerika en Midden-Afrika.

3,5 miljoen collectiestukken van gedroogde planten bewaren is specialistenwerk dat secuur moet gebeuren. Het oudste collectiestuk dateert van 1724, maar de digitalisering is ook hier niet meer weg te denken. ‘We zijn deze week gestart met het fotograferen van 1,2 miljoen stukken’, vertelt projectleider Sofie De Smedt van de Plantentuin terecht trots.

 

5000 stukken per dag

‘Er zijn nog niet veel herbaria die hun collecties digitaliseren. We zijn een van de eersten’, zegt Sofie De Smedt (foto helemaal bovenaan) terwijl ze de grote lopende band toont, die sinds enkele dagen op volle toeren draait in het herbariumgebouw. ‘Het is eigenlijk een hightech digitalisatiestraat’. Een jaar lang zullen we elke dag 5000 stukken fotograferen. Tegen juni 2017 zal een derde van onze herbariumcollectie gedigitaliseerd zijn.’

Drie mensen zullen dag in dag uit voorzichtig de broze, gedroogde planten neerleggen op de digitale lopende band. Karren vol met kaften, met daarin de gedroogde planten op vellen papier gekleefd, zullen af en aan gereden worden.

 

18 maanden voorbereid

Aan deze beeldverwerking is een intensieve voorbereiding vooraf gegaan. 18 maanden lang hebben 15 mensen de 1,2 miljoen collectiestukken van het Afrikaans en Belgisch herbarium gecontroleerd. Deze twee collecties werden uitgekozen omdat wetenschappers van de Plantentuin gespecialiseerd zijn in beide regio’s. Het project ter waarde van 1,65 miljoen euro kreeg de naam DOE!, wat staat voor Digitale Ontsluiting Erfgoedcollecties.

Petra Ballings kijkt een aantal droge blaadjes na

Petra Ballings kijkt de collectiestukken nog een laatste keer na voor ze gefotografeerd worden (Foto: Plantentuin Meise)

 

Onvervangbare collectie

‘Onze collectie is wereldtop en onvervangbaar. Digitaliseren is echt nodig om deze unieke stukken niet te laten verloren gaan’, vertelt Sofie De Smedt. ‘We krijgen regelmatig wetenschappers uit de hele wereld op bezoek om planten te bestuderen, of we sturen planten op, vaak naar Noord-Amerika en binnen Europa. Er bestaat altijd kans op beschadiging, hoe voorzichtig je ook te werk gaat. Dat risico zullen we voortaan nog meer kunnen minimaliseren dankzij deze beelden.’

 

Zichtbaarder

We hebben nu al een beperkt online herbarium met daarin 110.000 beelden. Dat is nog maar 3% van onze volledige collectie, en toch wordt het al 30.000 keer per jaar geconsulteerd. We verwachten dat onze nieuwe digitale collectie, van zodra die op onze site zal staan, heel veel gebruikt zal worden door wetenschappers en liefhebbers. Onze collectie zal internationaal een stuk zichtbaarder worden en dat is ze echt wel waard.’

 

Vrijwilligers gezocht

Na het fotograferen volgt trouwens nog meer werk. Aan de beelden zullen in de databank nog extra gegevens toegevoegd worden: een barcode, de naam van de plant en de verzamelaar, en het land van herkomst.

‘Daarmee is het nog niet gedaan, want op de etiketten in het herbarium staat nog een schat aan informatie, zoals de vindplaats en de specifieke plantenkenmerken. Al die gegevens overnemen en invoeren in een gegevensbank is ook veel werk. Sommige labels zijn oud en nog met de hand geschreven, ontcijferen wat er juist op staat zal tijd en geduld vragen. Vrijwilligers mogen ons zeker een handje helpen. De oproep daarvoor volgt nog’, zegt Sofie.

Ann Bogaerts (Foto: Lieven Van Assche)

Curator Ann Bogaerts en haar medewerkers beheren de 4 miljoen collectiestukken van het herbarium (Foto: Lieven Van Assche) 

 

Broodkevers lusten collectie ook

broodkever.jpgHet bewaren van een herbarium is ook nog op andere vlakken echt specialistenwerk. De collectiestukken zijn gevoelig aan schommelingen in temperatuur en luchtvochtigheid en moeten constant gemonitord worden. Een andere vijand van die fragiele, gedroogde planten is de herbarium- of broodkever (foto).

‘Net zoals veel andere herbaria hebben wij er ook last van’, vertelt curator Ann Bogaerts. ‘De infectie is snel gebeurd, en eens hij er is, krijg je hem nog maar moeilijk weg. Waarschijnlijk is hij hier al zo lang als de collectie zelf. De kever is verzot op alles wat mensen graag eten: groenten en andere eetbare gewassen. Onze gedroogde planten zijn dus ook in trek.’

 

Tips en trucs

Herbaria werken over het algemeen goed samen, en ook voor de keverbestrijding worden er heel wat tips en trucs uitgewisseld. ‘We laten elkaar weten wat werkt en wat niet’, zegt Ann. In het begin van de twintigste eeuw werden de gedroogde vellen besprenkeld met een sublimaat van kwik. Dat is schadelijk voor de mens, maar daar was men zich toen nog niet van bewust. Geleidelijk aan werden de normen steeds strenger en nu worden nog maar zelden pesticiden gebruikt.’

 

An De Coster op weg met de karren

 

An De Coster rijdt een kar met kaften naar de vrieskamer (Foto: Lieven Van Assche)

 

Vrieskamer werkt

In de Plantentuin gebruikt men nu een grote vrieskamer. ‘Vergelijk het met een koelruimte bij de bloemist. Maar bij ons vriest het. Twee dagen per week zijn medewerkers in de weer om alle kaften uit de kasten te halen, op een kar te leggen en in de vrieskamer te plaatsen. Een week later gaan de kaften terug in de kasten. Na 1 tot 1,5 jaar is de volledige collectie op die manier ontsmet, en beginnen we weer van voor af aan.’

Door de vrieskou sterven de kevers en de larven die in de mappen en op de vellen met gedroogde planten zitten. De eitjes kunnen de koude wel overleven. ‘Daarom moeten we die procedure steeds herhalen. Maar het werkt, want de populatie broodkevers is sterk verminderd. Dat zien we ook aan de lichtbakken met plakvallen die hier staan. Daar zitten nauwelijks kevers in. Het titanenwerk loont dus.’

in_de_vriezer_an_de_coster.jpg

Na een week in de vrieskamer zijn de broodkevers en hun larven dood (Foto: Lieven Van Assche)

 

Gebouw: Het herbariumgebouw in de Plantentuin Meise

Sinds wanneer? Het herbarium ontstond al in 1826, vanaf 1938 verhuisde de plantentuin naar de huidige locatie in Meise

Wat? 4 miljoen collectiestukken:3,5 miljoen gedroogde planten uit de hele wereld, aangevuld met bijkomende collecties zoals droge zaden en vruchten, materiaal op alcohol en dna-collecties

Werknemers: 15, vaak aangevuld met vrijwilligers en jobstudenten

 

Bekijk het filmpje over het digitaal herbarium op de website van Ring TV.

 

Reactie toevoegen

Uw bericht wordt door onze redactie bekeken voor het op de site wordt geplaatst

Anonieme reacties worden niet gepubliceerd. We behouden het recht om lange reacties in te korten.